Cerrahi Öncesi Beslenme Programı

Cerrahi öncesi beslenme programı, ameliyatın güvenliğini, komplikasyon oranını ve iyileşme hızını belirleyen klinik prehabilitasyon sürecidir. 2026 yılında ESPEN, ERAS Society, IFSO, ASMBS, NICE ve ASPEN kılavuzları; elektif cerrahi planlanan tüm hastaların preop nutrisyonel taramadan geçmesini ve gerektiğinde yapılandırılmış beslenme desteği almasını "kanıt düzeyi A" ile önerir. Bu rehber; bariatrik cerrahi öncesi karaciğer küçültme diyetinden onkolojik cerrahide immünonütrisyona, ortopedik-kardiyak-kolorektal cerrahilerde protein hedefinden ERAS uyumuna kadar tüm başlıkları tek belgede sunar. Ameliyatınıza en iyi şekilde hazırlanmak için Diyetify üzerinden preop deneyimli klinik diyetisyeninize ulaşabilirsiniz.

1. Neden Preop Beslenme Programı?

Cerrahi travma; sistemik bir stres yanıtı başlatır. Katekolaminler, kortizol ve inflamatuvar sitokinler yükselir; kas yıkımı artar, insülin direnci gelişir, immün fonksiyon baskılanır. 2025 meta-analizleri, yapılandırılmış preop beslenme programı alan hastalarda:

• Cerrahi alan enfeksiyonu %35-45 azalır
• Hastanede yatış süresi ortalama 2-3 gün kısalır
• Yara iyileşme komplikasyonları %30 düşer
• 30 günlük mortalite anlamlı olarak azalır

Diyetify platformunda preop nutrisyon deneyimli klinik diyetisyenler; ameliyat öncesi 2-4 haftalık plan, ONS reçetesi, karbonhidrat yükleme, ERAS uyum eğitimi verir: https://Diyetify.

2. Nutrisyonel Tarama

Tüm hastalar için ilk basamak taramadır. Kullanılan araçlar:

• NRS-2002: hastane hastaları için ESPEN standardı
• MUST: ayaktan hastalar için
• MNA-SF: geriatrik hastalar için
• PG-SGA: onkolojik hastalar için

Tarama pozitifse tam nutrisyonel değerlendirme + GLIM 2023 kriterleriyle malnütrisyon tanısı konur.

3. Malnütrisyon Tanısı (GLIM)

Fenotipik kriterler (istemsiz kilo kaybı, düşük BMI, azalmış kas kütlesi) + etyolojik kriterler (azalmış besin alımı, hastalık yükü/inflamasyon) birlikte değerlendirilir. Malnütrisyon saptanan hastada cerrahi:

• Şiddetli malnütrisyonda 7-14 gün preop nutrisyon desteği (oral, enteral, gerekirse parenteral)
• Orta malnütrisyonda 5-7 gün ONS
• Hafif riskte diyet danışmanlığı + preop karbonhidrat yükleme

4. Bariatrik Cerrahi Öncesi Beslenme

Bariatrik cerrahi öncesi 2-4 haftalık karaciğer küçültme diyeti (LRD) zorunludur.

• Enerji: 800-1200 kcal
• Protein: 90-120 g/gün (whey/pea izolat destekli)
• Karbonhidrat: 60-100 g/gün (kompleks)
• Yağ: 20-30 g/gün
• Bol sebze, sınırlı meyve, tam eliminasyon: şeker, alkol, gazlı içecek
• Multivitamin başlanır; B12, D vitamini kontrolü

Bu diyet karaciğer glikojen ve yağını %15-20 azaltır; laparoskopik cerrahi görüş alanını iyileştirir, cerrahi süreyi kısaltır.

5. Karaciğer Küçültme Diyeti (LRD) Uygulama

Program tipik olarak 3 fazlı yürütülür:

1. 1. hafta: Alışma, ONS + katı dengeli.
2. 2-3. hafta: Sıkı fazda 2 ana + 2 ara öğün; her ana öğün ~250 kcal, 25 g protein.
3. Son 2 gün: Tam sıvı geçişi (opsiyonel); ameliyat sabahına kadar berrak sıvı.

6. Onkolojik Cerrahi Öncesi Beslenme

Kanser hastalarının %40-80'i cerrahi anında nutrisyonel risk altındadır. ESPEN 2024 önerisi:

• PG-SGA ile tarama; tüm hastalarda
• ONS 400-600 kcal/gün, 30 g protein/gün en az 7 gün
• İmmünonütrisyon: baş-boyun, özofagus, mide, pankreas, kolorektal cerrahide 5-7 gün preop
• Ağır malnütrisyonlu hastada cerrahi 7-14 gün ertelenebilir

7. Kardiyak Cerrahi Öncesi Beslenme

• Sarkopeni ve kaşeksi taraması
• Protein 1.2-1.5 g/kg, tuz kısıtlaması (kalp yetmezliği varsa)
• D vitamini yeterliliği (25-OH D >30 ng/mL)
• HbA1c <%7.5
• Preop karbonhidrat yükleme (kontrendike değilse)

8. Ortopedik Cerrahi Öncesi Beslenme

• Total kalça/diz protezi hastalarında BMI 30-40 aralığında %5-10 kilo kaybı
• Protein 1.2 g/kg + lösin zengin ONS
• D vitamini + kalsiyum optimizasyonu
• Anemi düzeltme (Hb >12 g/dL kadın, >13 erkek)
• Prehabilitasyon egzersizi (üst gövde + kardiyo)

9. Kolorektal Cerrahi Öncesi Beslenme

ERAS kolorektal protokolünde:

• Mekanik bağırsak hazırlığı seçilmiş hastalarda
• Preop 7-10 gün ONS (malnütrisyonlu)
• Immünonütrisyon (kanser cerrahisi ise)
• Karbonhidrat yükleme (2 saat önce 400 mL %12.5)
• Ameliyat sabahına kadar berrak sıvı serbest

10. ERAS (Enhanced Recovery After Surgery) Uyumu

ERAS Society 2025 preop beslenme önerileri:

• Uzun aç kalma yok — 2 saat öncesine kadar berrak sıvı
• 6 saat öncesine kadar hafif katı gıda
• Preop 400 mL %12.5 maltodekstrin bazlı karbonhidrat içeceği
• Malnütrisyon varsa cerrahiyi ertele + beslenme desteği
• Postop erken oral beslenme (6-24 saat)

11. Protein Hedefleri

• Sağlıklı erişkin preop: 1.2-1.5 g/kg
• Onkolojik/malnütre: 1.5-2.0 g/kg
• Yaşlı (>65) preop: 1.2-1.5 g/kg
• Bariatrik preop: 1.2-1.5 g/kg ideal ağırlık
• Öğün başına 25-40 g protein, ≥2.5 g lösin

12. Preop Karbonhidrat Yükleme

2-3 saat önce 400 mL %12.5 maltodekstrin bazlı berrak içecek; insülin direncini azaltır, susuzluk-açlık-anksiyeteyi düşürür, postop bulantı-kusmayı azaltır. Diyabetli hastada özel protokol ve CGM izlemi önerilir.

13. İmmünonütrisyon

Arginin (12-15 g/gün), omega-3 (2-3 g EPA+DHA), RNA nükleotidleri ve antioksidan içerikli ONS ürünleri. Endikasyonlar:

• Baş-boyun kanser cerrahisi
• Özofagus, mide, pankreas, karaciğer, kolorektal kanser cerrahisi
• Büyük ürolojik/jinekolojik onkolojik cerrahi
• Şiddetli malnütrisyonlu majör cerrahi

Kullanım süresi preop 5-7 gün, günde 3 kez 250 mL; postop 5-7 gün devam.

14. Sarkopeni Önleme

Sarkopeni preop dönemin gizli riskidir. Değerlendirmede el kavrama gücü, SARC-F anketi, BIA veya CT-L3 kas kesit alanı kullanılır. Preop sarkopeni saptanırsa:

• Protein 1.5-2.0 g/kg
• Lösin ≥3 g/öğün
• D vitamini optimizasyonu (>30 ng/mL)
• Direnç antrenmanı haftada 2-3
• Kreatin monohidrat 3 g/gün (klinik uygunsa)

15. Vitamin ve Mineral Optimizasyonu

• D vitamini: hedef 25-OH D >30 ng/mL
• B12, folat: özellikle metformin, PPI, vegan/vejetaryen hastalarda
• Demir + ferritin (bariatrik ve onkolojik hasta için özellikle)
• Çinko, selenyum: yara iyileşmesi
• Magnezyum: kas fonksiyonu
• Vitamin C: kolajen sentezi

16. Preop Anemi Yönetimi

Kılavuzlar Hb <12 g/dL (kadın) veya <13 (erkek) hastalarda:

• Demir eksikliği doğrulanır (ferritin, transferrin satürasyonu)
• Oral demir + C vitamini; tolere edilmezse IV demir (ferrik karboksimaltoz, demir izomaltosid)
• B12/folat replasmanı
• Kronik hastalık anemisinde eritropoetin değerlendirilebilir
• Şiddetli anemide cerrahi 2-4 hafta ertelenebilir

17. Sigara ve Alkol Kesimi

• Sigara: ideal 4 hafta, minimum 2 hafta önce bırakma
• Alkol: 4 hafta önce tam kesim (özellikle 3+ ünite/gün tüketenlerde)
• Nikotin replasman tedavisi ve motivasyon desteği önerilir

18. Prehabilitasyon Egzersizi

2-6 haftalık program:

• Aerobik: haftada 150-200 dk orta yoğunlukta
• Direnç: haftada 2-3 gün, büyük kas grupları
• Solunum egzersizi (özellikle abdominal-torakal cerrahi öncesi)
• İnspiratory muscle training (IMT) 15-20 dk/gün
• Nutrisyon + egzersiz + psikososyal destek üçlüsü hastanede yatışı 2 gün kısaltır

19. Türkiye Bağlamı

Türk hastaları, ameliyat öncesi "aç bırakılma" kültürüne alışmış olup ERAS berrak sıvı ve preop karbonhidrat yükleme protokollerine uyum eğitimi gerektirir. Ayrıca kırmızı et ağırlıklı, tahıl-hamur işi bol geleneksel mutfak; preop protein hedefine ulaşmayı kolaylaştırırken karaciğer küçültme diyetinde kültürel adaptasyon gerektirir. Diyetify uzmanları bu bağlamda kişiselleştirilmiş 2-4 haftalık preop planı hazırlar. Yerel bir preop deneyimli klinik diyetisyene Diyetify üzerinden ulaşabilirsiniz.

20. Klinik Vakalar

Vaka 1 — 52 yaş, kadın, BMI 44, sleeve gastrektomi planı

4 haftalık LRD: 1000 kcal, 110 g protein, whey 2x25 g, multivitamin, D vitamini 4000 IU. 4 haftada 6.8 kg kilo kaybı, karaciğer sağ lob hacmi USG'de %18 azaldı, laparoskopik erişim sorunsuz.

Vaka 2 — 68 yaş, erkek, kolorektal Ca, preop 21 gün

PG-SGA: orta malnütrisyon. İmmünonütrisyon ONS 3x250 mL, protein 1.8 g/kg, prehabilitasyon (yürüyüş + elastik bant). Cerrahi sonrası hastanede yatış 5 gün (klinik ortalama 8), enfeksiyon gelişmedi.

Vaka 3 — 74 yaş, kadın, total kalça protezi, sarkopenik obezite

Protein 1.5 g/kg, lösin 3 g/öğün, D vitamini 5000 IU, haftada 3 direnç antrenmanı, IMT. Ameliyat sonrası mobilizasyon 24. saatte, taburculuk 4. gün.

21. Örnek 3 Farklı Preop Menü

21.1 Bariatrik LRD günü (1100 kcal, 105 g protein)

• Kahvaltı: 2 haşlanmış yumurta akı + 60 g süzme peynir + salatalık-domates + 1 ince dilim tam tahıllı ekmek
• Ara: 1 ölçek whey (25 g) + 200 mL su
• Öğle: 120 g ızgara tavuk + 1 kase yeşillik salata + 1 tatlı kaşığı zeytinyağı
• Ara: 150 mL yoğurt + 5 badem
• Akşam: 150 g fırın balık + 200 g bol sebze + limon

21.2 Onkolojik cerrahi öncesi (2000 kcal, 130 g protein + immünonütrisyon)

• 3 öğün + 3 ara öğün, immünonütrisyon ONS 3x250 mL
• Ana öğünlerde et/tavuk/balık 150-180 g
• Zeytinyağı 30-40 g/gün, tam tahıl 3-4 porsiyon
• Sebze 400+ g, meyve 2-3 porsiyon

21.3 Ortopedik cerrahi öncesi yaşlı hasta (1800 kcal, 100 g protein)

• Öğün başına 25-30 g protein
• Kahvaltıda yumurta + peynir + tam tahıllı ekmek
• Ana öğünlerde tavuk/hindi/balık + bulgur/kinoa + zeytinyağlı sebze
• Ara öğünlerde yoğurt + ceviz veya süzme peynir + meyve
• Yatmadan 1-2 saat önce 250 mL yüksek proteinli ONS (özellikle sarkopeni riskliyse)

22. Sık Sorulan Sorular ve Kaynaklar

Yukarıdaki SSS bölümünde 13 sık soruya klinik yanıtlar verilmiştir. Kişisel plan için Diyetify üzerinden preop deneyimli diyetisyene ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• ESPEN Guideline on Clinical Nutrition in Surgery 2024
• ERAS Society Guidelines 2025 Update
• IFSO 2025 Consensus on Perioperative Bariatric Care
• ASMBS Nutritional Guidelines 2025
• NICE NG180 Perioperative Care
• ASPEN Adult Nutrition Support Guidelines 2024
• GLIM Consensus Report on Malnutrition Diagnosis 2023

Sonuç: Cerrahi öncesi beslenme programı; ameliyatın güvenliğini artıran, komplikasyonları azaltan ve iyileşmeyi hızlandıran kanıta dayalı bir klinik süreçtir. Kişiye ve cerrahi türüne göre yapılandırılmış plan; yalnızca preop deneyimli klinik diyetisyenlerle yürütülmelidir. Size uygun uzmanı bulmak için Diyetify platformunu kullanabilirsiniz.