1. Gluten Hassasiyeti Nedir? 2026 Güncel Tanım

Non-selyak gluten hassasiyeti (NCGS), 2011 Londra Konsensüsü''nde tanımlanmış, 2015 Salerno Uzman Kriterleri ile klinik olarak çerçevelenmiş ve 2025 güncellemesiyle yeniden ele alınmış bir durumdur. Selyak hastalığı ve IgE aracılı buğday alerjisi dışlandıktan sonra, buğday/arpa/çavdar tüketimiyle bağlantılı olarak ortaya çıkan; glutensiz diyet ile hızla düzelen ve gluten provokasyonu ile yeniden ortaya çıkan intestinal ve ekstraintestinal semptomlar topluluğudur.

2026''da terminoloji "non-celiac wheat sensitivity (NCWS)" olarak genişlemiştir; çünkü kanıtlar glutenden çok amilaz-tripsin inhibitörleri (ATI) ve fruktan (FODMAP) içeriğinin semptomları tetiklediğini göstermektedir (ESsCD 2025 pozisyon belgesi). Küresel prevalans %0.6–13 aralığında bildirilmekte; kendi kendine gluten kısıtlaması yapan popülasyon çok daha büyüktür.

2. Ayırıcı Tanı: Önce Selyak Dışlanmalı

Kritik uyarı: Gluteni deneme amaçlı çıkarmadan önce selyak testi yapılmalıdır; aksi hâlde tanı gizlenir.

1. Selyak paneli: tTG-IgA + total IgA (IgA eksikse tTG-IgG/DGP-IgG).
2. Şüpheli pozitiflikte duodenal biyopsi: Marsh 2–3 sınıflandırması.
3. HLA-DQ2/DQ8 genotipi: Negatiflik selyaki büyük olasılıkla dışlar.
4. Buğday alerjisi: sIgE, cilt prick testi, ω-5 gliadin (WDEIA için).
5. Selyak ve alerji dışlandıysa NCGS/NCWS düşünülür.

3. 2026 Salerno Güncellemesi: Tanı Protokolü

NCGS için altın standart olan iki fazlı protokol:

• Faz A – Eliminasyon (6 hafta): Tam glutensiz diyet. Semptomlar valide ölçekle (mNGSQ, IBS-SSS, GSRS) haftalık takip edilir. ≥%30 iyileşme anlamlı kabul edilir.
• Faz B – Çift Kör Plasebo Kontrollü Gluten Provokasyonu: 8 g/gün gluten (~2 dilim ekmek eşdeğeri) 1 hafta boyunca; 1 haftalık washout; ardından 1 hafta plasebo (pirinç nişastası). Semptom skorunda ≥%30 artış tanıyı destekler.

Serolojide anti-gliadin IgG (AGA-IgG) pozitifliği %50 hastada bulunur; spesifik değildir ancak destekleyici olabilir. Zonulin, FABP2, LPS gibi bariyer belirteçleri araştırma aşamasındadır.

4. Gluten Nedir, Nerelerde Bulunur?

Gluten; buğday (gliadin + glutenin), arpa (hordein), çavdar (sekalin) ve bazı yulaflarda (avenin, çapraz kontaminasyon riski) bulunan bir protein kompleksidir. 2026 Codex Alimentarius standardına göre "glutensiz" etiketi için ürünün gluten içeriği <20 ppm olmalıdır. Türkiye Gıda Kodeksi Glutensiz Gıdalar Tebliği (2025 güncellemesi) aynı eşiği uygular.

Kaçınılacak tahıllar: buğday (kaplıca, siyez, kamut, spelt dahil), arpa, çavdar, tritikale, malt.
Doğal glutensiz: pirinç, mısır, karabuğday, kinoa, amaranth, teff, darı, sertifikalı yulaf.

5. Gizli Gluten Kaynakları

• Soya sosu, bulyon, hazır çorba, sos ve marinatlar
• İşlenmiş etler (sosis, salam, köfte)
• Bira, malt içecekleri, bazı likörler
• Bazı ilaçlar (nişasta eksipiyanı olarak buğday)
• Restoran/kafede çapraz kontaminasyon (aynı fritöz, tost makinesi, tahta)
• Kozmetik ve diş macunu (nadiren)

6. ATI ve FODMAP''ın Rolü

ESsCD 2025 pozisyonuna göre NCWS semptomlarının önemli bir bölümü amilaz-tripsin inhibitörleri (ATI) ve fruktanlardan kaynaklanabilir. ATI''ler TLR4 üzerinden doğal bağışıklığı aktive eder; fruktanlar kolonda fermente olur ve şişkinlik yapar. Bu nedenle bazı hastalarda glutensiz diyet yerine düşük FODMAP diyeti (Monash 2026) daha etkili olabilir. Uygulama sırası: önce selyak dışla → 6 hafta glutensiz → yanıt yetersizse düşük FODMAP.

7. Beslenme Yeterliliği: Glutensiz Diyetin Riskleri

• Lif, B vitaminleri (B1, B9), demir, magnezyum, çinko eksikliği
• Yüksek şeker/yağ içerikli işlenmiş glutensiz ürünler → kilo artışı, dislipidemi
• Yetersiz sertifikalı yulaf tüketimi → düşük β-glukan alımı
• Sosyal kısıtlanma, yeme bozukluğu (ARFID) riski

Diyetisyen takibi bu riskleri minimize eder. Diyetify üzerinde selyak/gluten deneyimli diyetisyenleri bulabilirsiniz.

8. 7 Günlük Örnek Glutensiz Menü (2000 kkal)

Pazartesi

• Kahvaltı: Sertifikalı yulaf ezmesi + muz + ceviz + laktazsız süt.
• Öğle: Izgara tavuk, kinoa pilavı, közlenmiş sebze, zeytinyağı.
• Akşam: Fırın somon, tatlı patates, roka salatası.

Salı

• Kahvaltı: Karabuğday krep + fındık ezmesi + çilek.
• Öğle: Mercimek çorbası (buğday unu yerine mısır nişastası), pirinç pilavı, hindi köfte (karabuğday unu ile).
• Akşam: Nohut yemeği, esmer pirinç.

Çarşamba – Pazar

Amaranth, teff, darı, kestane unu, kinoa ile çeşitlendirilir. Detaylı plan için diyetisyene başvurulmalıdır.

9. Özel Popülasyonlar

9.1. Çocuklar

ESPGHAN 2025: NCGS tanısı çocukta zordur; öncelikle selyak dışlanmalı, büyüme takibi yapılmalıdır. Empirik uzun süreli gluten kısıtlaması önerilmez.

9.2. Gebelik

Glutensiz diyet gebelikte güvenlidir; ancak folat, demir, B12 takviyesi izlenmelidir.

9.3. Sporcular

Enerji ve karbonhidrat ihtiyacı pirinç, kinoa, patates, meyve ile karşılanabilir. Glutensiz olmanın performans avantajı sağladığına dair kanıt yoktur.

9.4. Yaşlılar

Osteoporoz ve sarkopeni riski nedeniyle protein 1.2 g/kg, kalsiyum 1200 mg, D vitamini 800–1000 IU hedeflenir.

10. Diyetify ile Diyetisyeninizi Bulun

Diyetify; selyak, non-selyak gluten hassasiyeti, IBS, FODMAP ve pediatrik alerji alanlarında uzman diyetisyenleri şehir, online/yüz yüze filtresiyle listeler. Profil karşılaştırma, uzmanlık rozetleri ve danışan yorumları tek ekranda.

11. Sık Sorulan Sorular